Lipotili likupereka kuwunika kwakukulu padziko lonse lapansi mpaka pano pankhani ya kufanana pakati pa amuna ndi akazi m'mabungwe asayansi. Limafotokoza zomwe zapezeka mu Kafukufuku wapadziko lonse wa 2025 yochitidwa mogwirizana ndi International Science Council (ISC), InterAcademy Partnership (IAP), ndi Komiti Yoyimilira Yakufanana kwa Gender mu Sayansi (SCGES).
Kusanthulaku kumagwiritsa ntchito deta ya mabungwe 136, mayankho a kafukufuku ochokera kwa asayansi pafupifupi 600, komanso kuyankhulana ndi oimira mabungwe asayansi kakhumi ndi kawiri. Pamodzi, magwero awa amathandizira kuwunika kwamitundu yambiri kwa amayi, kutenga nawo mbali, utsogoleri, ndi kuzindikira, kuphatikiza kusanthula kapangidwe ka zinthu ndi zomwe akumana nazo pamoyo wawo.
Pogwiritsa ntchito kafukufuku wapadziko lonse wa pa intaneti womwe unachitika mu 2015 ndi 2020, kafukufukuyu akupereka malingaliro a zaka khumi pa kupita patsogolo ndi mipata yomwe ikupitirirabe. Amazindikira zopinga zomwe zimapangitsa kuti pakhale kufanana pakati pa amuna ndi akazi komanso akuwonetsa madera omwe mfundo ndi machitidwe a mabungwe athandizira kusintha koyezeka.
Kufikira kufanana pakati pa amuna ndi akazi m'mabungwe asayansi: kuwunika ndi malingaliro
Bungwe la Sayansi Yapadziko Lonse, Mgwirizano wa Pakati pa Masukulu ndi Komiti Yokhazikika Yokhudza Kufanana kwa Amuna ndi Akazi mu Sayansi (February 2026) Kufikira kufanana pakati pa amuna ndi akazi m'mabungwe asayansi: kuwunika ndi malingaliro. DOI: 10.24948/2026.03
Kupita patsogolo ndi kwenikweni koma sikufanana. Ngakhale kuti zinthu zapita patsogolo kuyambira mu 2015, akazi adakali ochepa m'mabungwe asayansi poyerekeza ndi gawo lawo la ogwira ntchito asayansi padziko lonse lapansi (31.1% ya ofufuza padziko lonse lapansi mu 2022).
Mu masukulu apamwamba a dziko lonse, akazi amaimira pafupifupi 19% ya mamembala mu 2025, kuchokera pa 12% mu 2015 ndi 16% mu 2020, ndipo chiwerengerocho chimayambira pa 2% mpaka pafupifupi 40%. Gawo la masukulu apamwamba omwe ali ndi mamembala ochepa kwambiri (ochepera 10% azimayi) latsika ndi pafupifupi theka kuyambira 2015.
Mu mabungwe asayansi apadziko lonse lapansi, kuyimira akazi kumasiyana makamaka malinga ndi malo, kusonyeza kusiyana kwa njira zoyendetsera ntchito m'malo mwa zochitika zadziko kapena mabungwe. Ngakhale ziwerengero zonse sizingafanane mwachindunji ndi za masukulu, mabungwe a ogwira ntchito, makamaka omwe ndi ogwirizana ndi SCGES, nthawi zambiri amanena kuti akazi amatenga nawo mbali kwambiri m'makomiti ndi mabungwe olamulira, pomwe akukumana ndi mavuto ambiri ofanana ndi masukulu, kuphatikizapo mipata yopitilira mu utsogoleri wapamwamba ndi kuzindikirika.
Kutseguka mwalamulo kumagwirizana ndi kusunga zipata mwalamulo. Kusiyana kwa amuna ndi akazi pa kuyimira sikuchokera ku zoletsa zomveka bwino pa kuyenerera kwa akazi. Mabungwe ambiri asayansi amanena za njira zovomerezeka komanso zovomerezeka. Komabe njira zosankhidwa zomwe zimayendetsedwa ndi mamembala omwe alipo, limodzi ndi kudalira maukonde osavomerezeka, zimapitilizabe kupanga omwe amadziwika, akulimbikitsidwa, komanso omwe akuwonetsedwa. Nthawi zambiri, akazi amakhalabe osavomerezeka m'magulu osankhidwa poyerekeza ndi kupezeka kwawo m'gulu la asayansi. Komabe, akazi akasankhidwa, amasankhidwa kapena kupatsidwa mphoto pamitengo yokwera pang'ono kuposa gawo lawo la gulu losankhidwa, zomwe zikusonyeza kuti zoletsa zazikulu zimagwira ntchito pamwamba pa zisankho zovomerezeka.
Kuyimira sikufanana ndi mphamvu. Ngakhale kuti chiwerengero cha akazi chikuwonjezeka m'mabungwe ambiri, izi sizinasinthe nthawi zonse kukhala maudindo a utsogoleri ndi kupanga zisankho. Akazi akupitilirabe kuimiridwa mokwanira m'maudindo a purezidenti ndi mabungwe akuluakulu olamulira, zomwe zikusonyeza kuti mphamvu mkati mwa mabungwe zikugawidwa mosagwirizana.
Kutenga nawo mbali kuli kofanana; zokumana nazo ndi mwayi sizili zofanana. Akazi omwe amalowa m'mabungwe asayansi amachita nawo zinthu zofanana ndi za amuna, koma izi sizipangitsa kuti apite patsogolo kapena kuzindikirika mofanana. Akazi ali ndi mwayi woposa katatu wonena zopinga pakupita patsogolo, ndipo ali ndi mwayi woposa 4.5 wosowa mwayi chifukwa cha maudindo osamalira. M'mabungwe osiyanasiyana komanso m'magulu osiyanasiyana, akazi alinso ndi mwayi woposa 2.5 wonena za zomwe zachitika chifukwa cha nkhanza, ndipo nthawi yomweyo, amasonyeza kudalira kochepa mu kuwonekera bwino kwa njira zosankhira komanso njira zofotokozera ndi kuthana ndi khalidwe loipa.
Ndondomeko ndi machitidwe okhudzana ndi kufanana kwa amuna ndi akazi akuchulukirachulukira, koma akuyendetsedwa mofooka. Ma academy ndi mabungwe apadziko lonse lapansi opitilira 60% tsopano akunena kuti ayambitsa zikalata zokhudzana ndi jenda kapena njira zolimbikitsira kufanana pakati pa amuna ndi akazi. Komabe, zoyesayesa izi nthawi zambiri zimakhala zongolimbikitsa kapena kulimbikitsa, ndipo sizimathandizidwa ndi mabungwe odzipereka, ndalama kapena anthu, kapena njira zowunikira. Zotsatira zake, zoyesayesa zofanana pakati pa amuna ndi akazi zimakhala zochepa poyerekeza ndi njira zazikulu zoyendetsera ndipo nthawi zambiri zimadalira kudzipereka kwa anthu pawokha m'malo mochita nawo nthawi zonse mabungwe.
Feedback
Werengani zambiri za Kupititsa patsogolo kufanana pakati pa amuna ndi akazi m'mabungwe asayansi 
Werengani zambiri zokhudza Muscat Global Knowledge Dialogue 
Werengani zambiri za Lipoti Lapachaka 2024 Werengani zambiri za Lipoti Lapachaka 2024 - Regional Focal Point ya Latin America ndi Caribbean 