Udindo wamakhalidwe a asayansi pa nthawi ya chiwopsezo chapadziko lonse lapansi

Paris, France, 15 June 2020

Mawu a ISC Komiti ya Ufulu ndi Udindo mu Sayansi - kulimbikitsa ndi kuthana ndi ufulu ndi udindo wa nkhani za sayansi padziko lonse lapansi.

Masomphenya a International Science Council (ISC) ndi asayansi ngati zabwino zapadziko lonse lapansi. Mliri wa COVID-19 ukuwonetsa kufunikira kwa kukhudzidwa uku. Kudziwa zasayansi ndikofunikira kuti muzichita bwino ndi SARS-CoV-2. Sayansi yachilengedwe idzatithandiza kumvetsetsa momwe imagwirira ntchito komanso momwe ingamenyedwere; sayansi ya chikhalidwe cha anthu idzatithandiza kuwunika momwe zimakhudzira chikhalidwe cha anthu; ndi njira zamagulu osiyanasiyana zidzakhala gawo lofunikira kwambiri polimbana ndi izi komanso kuyesetsa kupeza zitsanzo zogwira mtima, zothetsera ndi kuzindikira pazochitika za miliri.

ISC ikuyamika kuyankha komwe sikunachitikepo pa mliriwu ndi gulu la asayansi padziko lonse lapansi. Kachilomboka sikalemekeza malire andale kapena malo ndipo asayansi adangoyankha mwachangu ndi njira yomwe idazindikira kuti vutoli ndi lapadziko lonse lapansi. Kugawana zidziwitso ndi chidziwitso m'magulu ochita kafukufuku, mabungwe ndi mayiko kwayamikiridwa, monganso kuchuluka kwa magulu ofufuza omwe apereka chidwi chawo ku mliriwu. Mabuku ambiri amaphunziro adzipereka kuti kafukufuku wawo pa COVID-19 apezeke mwaulere panthawi yonseyi. Tikukhulupirira kuti njira zabwino zomwe zimachokera ku mayankhowa zidzagwiritsidwa ntchito ngati zitsanzo za ziwopsezo zapadziko lonse lapansi, pano komanso mtsogolo.

Pankhani zosiyanasiyana komanso pazama TV pakhala pali zidziwitso zambiri za mliri wa COVID-19. Zina mwa izi zimachokera ku machitidwe abwino a sayansi, koma gawo lalikulu limagwera pansi pa mutu wa nkhani zabodza, kutengera umboni wofooka kapena wopanda umboni, kapena kusokeretsa mwadala. Nkhani zabodza zoterozo nthawi zambiri zimakhala zogwirizana ndi mfundo zodalirika ndiponso zolondola mwasayansi, motero zimakhala zovuta kwambiri kupeza magwero odalirika ndi odalirika. Zomwe zikuchitikazi zikugogomezera kufunikira kopitilizabe kuchitapo kanthu ndi gulu la asayansi, lomwe potero liyenera kukhala lowonekera bwino komanso lomveka bwino pazambiri zonse zozikidwa pa umboni komanso zolephera zomwe zingachitike.

Vutoli likuwonetsa zovuta zambiri zamakhalidwe abwino. Ufulu waufulu wasayansi ukuphatikizidwa ndi udindo wowonetsetsa kuti kafukufuku amalimbikitsa zabwino zonse. Mfundo ya Ufulu ndi Udindo mu Sayansi, yolembedwa mu Malamulo a ISC, imafuna ofufuza ndi mabungwe m'magulu onse kuti azichita ndi kuyankhulana kafukufuku wawo ndi 'kukhulupirika, ulemu, chilungamo, kukhulupirika, ndi kuwonekera, kuzindikira ubwino wake ndi zovulaza zomwe zingatheke.' Kuti izi zitheke, tikuwunikiranso zina mwamakhalidwe abwino asayansi pamene akulimbana ndi chiwopsezo chachikulu padziko lonse lapansi.

• Ndondomeko za umoyo ndi chikhalidwe cha anthu ziyenera kutsogoleredwa ndi umboni wabwino kwambiri wa sayansi. Polankhula ndi opanga mfundo kapena anthu onse, asayansi ali ndi udindo wogwiritsa ntchito umboni wabwino kwambiri womwe angathe.

• Nkhani zabodza zimatha kukhala ndi zotulukapo zowopsa, kuyambira pakulimbikitsa mantha kapena kukana mpaka kugwiritsa ntchito njira zochiritsira zosatsimikizirika komanso zowopsa. Asayansi ali ndi udindo wokhala tcheru poyang'anizana ndi zochitika zotsutsana ndi sayansi zoterezi, kuti adziwike poyera kusowa kwawo, komanso kulimbikitsa kwambiri mfundo za sayansi ndi njira ya sayansi.

• Asayansi akuyenera kuzindikira kuti mayankho abwino kwambiri azaumoyo komanso azaumoyo ku mliriwu sadzachokera ku sayansi yokha. Ndondomeko zoyenera za dera zidzadalira zinthu zambiri, kuphatikizapo chiwerengero cha anthu, machitidwe a zaumoyo, malamulo ndi zikhalidwe za anthu ammudzi. Sayansi iyenera kukhala ndi cholinga chodziwitsa bwino mfundo, osati kuzilamulira.

• Asayansi ali ndi udindo wofotokozera kusatsimikizika, komwe kulipo, kwa opanga mfundo ndi anthu. Chimene chimaonedwa kuti ndi “ngozi yoyenerera” chimadalira pa mbali zina za makhalidwe a munthu. Pachifukwa ichi kulumikizana kwa kusatsimikizika ndikofunikira ku mayankho amagulu. Zitsanzo za umoyo wa anthu, monga sayansi yonse, zimakhala ndi zokayikitsa, ndipo nkofunika kulankhulana zokayikitsa kuti tipewe zoopsa zomwe zingakhale zotsutsana ndi nthawi yayitali. Kupanda kutero, zotsatira za zitsanzo zolakwika zingachititse kuti anthu asiye kukhulupirira sayansi.

• Kukula kofulumira kwa matekinoloje atsopano ndi njira, zophatikizidwa ndi deta yayikulu, zikusintha momwe timachitira sayansi. Ochita kafukufuku ayenera kupitiriza kuganizira momwe deta yaumwini imasonkhanitsira, kuyang'aniridwa ndi kugwiritsidwa ntchito, kuphatikizapo koma osati malire, kupeza chilolezo chodziwitsidwa ndi modzifunira ndikuwonetsetsa zachinsinsi ndi chitetezo cha deta. Zipangizo zamakono zingagwiritsidwe ntchito popindulitsa kapena kuvulaza. "Kugwiritsa ntchito kawiri" kwaukadaulo kuyenera kuyamikiridwabe, chifukwa maboma nthawi zambiri amakumana ndi zovuta ndikuwonetsetsa komanso kuwongolera. Chiwopsezo chachikulu cha mliriwu sichiyenera kugwiritsidwa ntchito ngati chowiringula chonyalanyaza mfundo zazikuluzikulu zamakhalidwe abwinozi.

• COVID-19 ikuwonetsa kuti omwe ali pachiwopsezo pagulu nthawi zambiri amakhudzidwa kwambiri ndi zovuta zaumoyo wa anthu. Izi zili choncho chifukwa cha zifukwa zambiri, chifukwa cholephera kupeza chithandizo chabwino chamankhwala, kudwaladwala, komanso kufunikira kovomereza zoopsa kuti tipeze zofunika pamoyo. Asayansi ayenera kuzindikira kuti nthawi zonse pali asymmetries pakati pa magulu omwe ali pachiopsezo chochepa pamene akusankha odwala kuti aphunzire, kupereka malingaliro ochiritsira ndi ndondomeko, ndi zina zambiri.

Sayansi yabwino ndiyofunikira kwambiri pakuyankha koyenera ku mliri wa COVID-19 ndi ziwopsezo zina zapadziko lonse lapansi. Kuti ikhale yogwira mtima, asayansi ayenera kukhala ndi ufulu waufulu wasayansi komanso kuchita kafukufuku wawo m'njira yoyenera komanso yodalirika.

Werengani zambiri pa kudzipereka kwa ISC poteteza ufulu wa sayansi womwe uli mu Declaration of Human Rights ndi ntchito yathu yochirikiza maudindowa. Mfundo ya Ufulu ndi Udindo mu Sayansi yalembedwa mu Lamulo la ISC 7.

Chithunzi chojambulidwa ndi RAEng pa Unsplash