Author:
Sayansi yamakono ndi njira yodziwira zinthu yomwe imagwira ntchito kudzera m'mabungwe ovuta komanso osiyanasiyana a mayiko ndi mayiko osiyanasiyana, ogwira ntchito m'mabungwe aboma ndi achinsinsi komanso njira zosiyanasiyana zomwe zimasinthira kafukufuku kukhala zochita—kudzera mu luso, mfundo ndi kufalitsa chidziwitso. Koma sayansi yamakono ndi mabungwe ake akusintha chifukwa cha zinthu zambiri zakunja, zotsatira za ukadaulo watsopano komanso magulu osiyanasiyana a anthu. Malo ofunikira kwambiri a sayansi akupita kum'mwera ndi kum'mawa, zomwe zimakhudza kwambiri momwe sayansi ingagwirire ntchito popititsa patsogolo ubwino wa anthu onse. Udindo wa mabungwe achinsinsi ndi njira yawo yodziyimira pawokha yopitira patsogolo pa chitukuko cha ukadaulo zikusintha kwambiri. Mikangano ya geostrategic ikuchepetsa madera otetezeka ogwirira ntchito m'mayiko osiyanasiyana, zomwe zikulepheretsa mwayi kwa mbadwo wotsatira wa asayansi. Koma ngakhale sayansi ikukhudzidwa ndipo mwina ikupangidwa ndi zinthu zakunja, ndikofunikira kuti sayansi isayankhe mopanda chidwi koma imayang'ananso zomwe ingachite kuti iteteze udindo wofunikira wa sayansi ngati chinthu chabwino cha anthu padziko lonse lapansi m'dziko lovuta komanso losintha.
Nthawi yomwe chiyembekezo cha padziko lonse lapansi chikukula pambuyo pa kugwa kwa Soviet Union mu 1991 idawona nthawi yowonjezereka kwa mgwirizano wapadziko lonse lapansi, kulumikizana pakati pa North-South ndi kupita patsogolo kwaukadaulo kudalimbikitsa malo abwino, ngakhale osalingana, odziwitsa. Kwa sayansi izi mwina zidafika pachimake mu 2015 ndi kusaina kwa Paris Accord on change cha nyengo, kukhazikitsidwa kwa Sustainable Development Goals (SDGs) ndi mgwirizano wa mayiko ambiri ku Sendai Framework for Disaster Risk Reduction. Kuyambira pamenepo, mayiko odziyimira pawokha akhala akukumana ndi kugawikana, kusasunthika kwachuma, kufalitsa mabodza, nkhawa zosamukira kumayiko ena komanso kuthana ndi mikangano yandale pamene malo okhala ndi mayiko ambiri ayamba. Buku lothandizira anthu padziko lonse lapansi likugogomezera kwambiri ukadaulo watsopano, malingaliro adziko lonse lapansi komanso ubale wapadziko lonse lapansi, m'malo mwa njira zamakono. Izi zachepetsa kudzipereka ku dongosolo lozikidwa pa malamulo, zikufotokozeranso kuthekera kwa mabungwe amayiko ambiri ndikutsutsa zaukadaulo wa sayansi komanso kudzipereka kupita patsogolo pa nkhani zomwe zikukumana ndi anthu wamba padziko lonse lapansi. Kusokonekera kwa malire pakati pa sayansi, luso latsopano, zachuma ndi mphamvu za geostrategic kwakulitsa kusamvana pakati pa kutseguka ndi chitetezo. Mavuto azachuma pa ma demokalase odziyimira pawokha akuwopseza ndalama zomwe zagwiritsidwa ntchito kwa nthawi yayitali mu sayansi, zomwe zimapangitsa kuti chuma chizibwerera m'mbuyo komanso nkhawa zachitetezo, nthawi zambiri popanda kutsutsidwa ndi anthu ambiri.
Ubale pakati pa sayansi ndi anthu wakhudzidwa ndi kusintha kwa chidziwitso komanso kusintha kwa kayendetsedwe ka anthu makamaka m'ma demokalase odziyimira pawokha. Pamene sayansi ikukumana ndi nkhani zomwe zimakhudza zokonda ndi makhalidwe monga kusintha kwa nyengo ndi ukadaulo wa katemera, sayansi yakhala chinthu chofunikira kwambiri pandale. Izi zitha kupangitsa kuti sayansi ivomerezedwe mwachisawawa kapena kukanidwa kwake ndipo sayansi ndi asayansi akuukiridwa ndi ndale. Komabe, ngakhale izi, sayansi ikadali yodalirika kwambiri ndi anthu ambiri m'derali.
Chofunika kwambiri ndi chakuti kupanga ndi kulankhulana kwa chidziwitso kumasinthidwa ndi ukadaulo komanso makamaka luntha lochita kupanga (AI). AI ikusintha zomwe zingatheke mwasayansi, yemwe amachita kafukufuku komanso momwe kupambana kumafotokozedwera komanso kulipidwa. AlphaFold ikuwonetsa momwe kupambana kumodzi kungasinthire mwachangu gawo. AI tsopano ikusintha mbali iliyonse ya unyolo wa sayansi kuyambira pakugawa ndalama mpaka kupeza zinthu zatsopano mpaka kupereka malipoti kuti igwiritsidwe ntchito. Pamene AI ndi kusanthula deta yayikulu zikukhala zofunika kwambiri, malamulo oyendetsera kayendetsedwe ka deta ndi kugawana deta ayenera kusintha, zomwe zimakhudza kugwiritsidwa ntchito kwapadziko lonse lapansi komanso mgwirizano wapadziko lonse lapansi.
Koma machitidwe a mabungwe a sayansi okha angawonongenso chidaliro. Mabungwe a sayansi ya anthu onse ndi gulu la sayansi lokha akadali okhudzidwa kwambiri ndi zolimbikitsa zomwe zimachokera ku kufalitsa osati cholinga chachikulu cha sayansi pakupititsa patsogolo chidziwitso ndikuthandizira anthu. Zolimbikitsa izi zitha kuyambitsa kuneneza kwa asayansi ndi mabungwe awo pazifukwa zomwe zingakhudze. AI yatsogolera kuphulika kwa mapepala okayikitsa komanso machitidwe odetsa nkhawa mkati mwa gulu la sayansi. Mitundu yazachuma yofalitsa sayansi komanso kukula mwachangu kwa gulu la sayansi lopikisana kwambiri kwapangitsa kuti pakhale ma papermalls, ma journals owononga, kugwiritsa ntchito molakwika ma preprints ndi nkhani zochulukirachulukira zoberekera. Kuwunikanso kwachikhalidwe sikungatheke. Ngati mbiri ya sayansi yawonongeka, kudalira sayansi nakonso kumachepa.
Kukula mwachangu kwa ukadaulo wozikidwa pa sayansi komanso makamaka nsanja zozikidwa pa AI kumachitika kwambiri m'mabungwe achinsinsi m'njira yomasuka kuposa chitonthozo cha anthu komanso kuphatikiza zotsatira zoyipa ndi zabwino. Kutengera momwe kupititsa patsogolo kwaukadaulo kumeneku kumasinthira, kungakhudze momwe anthu amaonera bizinesi yasayansi. Izi kuposa ukadaulo wakale monga kusintha majini zitha kuyesa mgwirizano wa anthu pakati pa sayansi ndi anthu.
Machitidwe asayansi nthawi zonse akhala akupangidwa ndi njira zandale komanso zachikhalidwe cha anthu komanso ndi thandizo—kaya la ndale, lachifundo, kapena la makampani. Pamene zinthu zachuma ndi zachikhalidwe zikusintha, ndalama zomwe anthu amaika mu sayansi ziyenera kusintha malinga ndi zomwe makasitomala amakonda komanso zinthu zatsopano zofunika komanso ukadaulo, kusintha amene amaika ndondomeko ya ntchito komanso momwe kafukufuku amachitikira ndi kugwiritsidwa ntchito. Zimakhudzanso momwe sayansi ya anthu komanso makamaka mabungwe ake ofunikira ayenera kuyang'anira ntchito zawo.
M'mayiko otukuka, mfundo za sayansi zikuyamba kuyang'ana kwambiri komanso kutsogolera. Ngakhale kuti sayansi ya pakati pa zaka za m'ma 20 inagogomezera chitetezo, chitetezo ndi nkhani zachuma, panalinso kugogomezera kwambiri zolinga zazikulu za anthu, kuphatikizapo kuyang'anira zachilengedwe ndi machitidwe a anthu. Koma poyang'anizana ndi mavuto azachuma ndi za geostrategic, mfundo m'maiko awa zili pachiwopsezo chobwerera m'mbuyo ku zolinga zachuma ndi chitetezo zomwe zikuchitika nthawi yomweyo. Izi zikusokoneza kale miyezo ya mgwirizano wa sayansi yapadziko lonse.
Sayansi ya anthu iyenera kupereka chidziwitso chothandiza, koma mabungwe ndi mabungwe omwe alipo panopa nthawi zambiri amalephera kupanga zisankho kapena mfundo zothetsera mavuto omwe akukumana nawo padziko lonse lapansi. Kusintha kwa ndale kwatanthauza kuti mfundo zambiri za anthu zakhala zikuyang'ana kwambiri pa nthawi yochepa pomwe sayansi ndi sayansi yambiri yokhazikika imafuna kuganiza kwa nthawi yayitali. Zolinga za Chitukuko Chokhazikika (SDGs) zinapangidwa munthawi yabwino kwambiri koma zinali zovuta komanso zosokoneza. Sizikufotokoza bwino momwe zingathanirane ndi vuto lalikulu lolinganiza zochita zofunika kuti anthu ndi anthu azikhala bwino ndi zenizeni zomwe kuchotsedwa kwa chuma kuyenera kuchepetsedwa ndikuyendetsedwa.
Kusapita patsogolo kwa nkhani za mayiko apadziko lonse lapansi kwapangitsa kuti pakhale kukwezedwa kwa zitsanzo za sayansi zomwe zimaphatikiza anthu ambiri—monga njira zophatikizana ndi kupanga zinthu pamodzi—zomwe zimakopa anthu ochokera m'madera asayansi achikhalidwe. Kuwunikanso kwa anzawo nthawi zambiri si chida cha sayansi, koma kungakhale kofunika kwambiri kuti mgwirizano wake upitirire. Zolimbikitsa ndi kapangidwe ka mabungwe asayansi ndi njira zothandizira anthu zimapitilizabe kuyang'ana ku zitsanzo zachikhalidwe, zochepetsera kuyankha, zomwe zimaletsa kusintha. Kufunika kozindikira kuti anthu akuyembekeza kuti sayansi ikhale mkati mwake, osati yopatukana ndi izi ndikofunikira.
Mabungwe asayansi ayenera kugwirira ntchito limodzi ndi mabungwe aboma ndi opereka ndalama, mayunivesite ndi masukulu akuluakulu kuti athetse mavuto omwe ali mkati mwa bungwe la sayansi omwe amawononga mgwirizano wa sayansi. Bungwe la sayansi lakhala likudzilamulira lokha kupitirira zizindikiro zosapeŵeka komanso zoyenera kuchokera kwa othandizira ake, koma pali ngozi yakuti mavuto azachikhalidwe ndi andale amafuna kuwononga kudzilamulira. Koma zolimbikitsa zomwe zili mu dongosolo la sayansi zomwe zimayang'ana kwambiri machitidwe ndi zikhalidwe m'njira zomwe zingawononge kudalirana, kulepheretsa mgwirizano, kusalemekeza mgwirizano wapadziko lonse lapansi ndikuchepetsa chidaliro mu mbiri ya sayansi zonse ziyenera kuthetsedwa. Kuyanjana pakati pa sayansi yachilengedwe ndi chikhalidwe cha anthu sikunakonzedwebe ndipo pakati pa magulu asayansi aboma ndi achinsinsi pamafunika kuyang'ana kwambiri.
Kupeza ndi kuyang'anira deta kukukula mofulumira kwambiri kukhala nkhani yaikulu yogwirizana ndi sayansi. Ma technopole akuluakulu ali ndi malingaliro osiyana andale komanso othandiza pa deta. Koma pali kufunika kolimbikitsa kayendetsedwe ka deta ndikuwonetsetsa kuti chitetezo chachinsinsi ndi chilolezo cha anthu pa intaneti cha AI ndi deta yayikulu mu kafukufuku komanso mokulirapo. Kusamvana komwe kulipo pakati pa ufulu wa deta ndi kugwiritsa ntchito poyera kumatha kuthetsedwa koma kufunikira kofulumira kupeza njira yoyendetsera ukadaulo wa digito, biophysical ndi sayansi ya moyo womwe ungakhale ndi zotsatira zazikulu sikuli kovuta ndipo ndi vuto pamene sayansi ndi diplomacy ziyenera kugwirizana.
Sayansi yamakono ndiyo yomwe ili pafupi kwambiri ndi chilankhulo chapadziko lonse lapansi ndipo sayansi mogwirizana mwalamulo kapena mwamwayi ndi zokambirana ili ndi gawo lalikulu lofunika kuchita, makamaka pamene tikupita patsogolo kufunikira kokonzanso njira zathu zoyendetsera nkhani zapadziko lonse lapansi, komwe chidwi cha zaka makumi angapo zapitazo chasinthidwa m'magawo ena akuluakulu chifukwa cha kukayikira komanso kutayika kwa chidwi. Koma kuyanjana pakati pa sayansi ndi zokambirana kuyenera kukhala kothandiza osati kongoganizira bwino m'malo omwe ali ndi malonda ambiri.
Tiyenera kuganiziranso za maphunziro ndi kuwunika kwa asayansi m'nthawi yaukadaulo. Ndizotheka kuti mphamvu ya ulamuliro waukadaulo idzachepetsedwa ndi mwayi wopeza makompyuta ndi zomangamanga zaukadaulo zomwe zikutanthauza kuti mitundu ina ya sayansi ikhoza kukhala yosafikirika kwambiri ku South Africa kapena mayiko ang'onoang'ono - tikufunika njira zochepetsera chiopsezo chomwe chingangobweretsa zotsatira zosalingana. Pali kufunika kwa mabungwe kuti awonetsetse kuti asayansi, onse achikhalidwe komanso achilengedwe, akuphunzitsidwa m'magawo monga: chilolezo cha anthu ndi mgwirizano wa sayansi, makhalidwe abwino, kuyanjana kwa sayansi ndi mfundo, kuyanjana ndi machitidwe ena azidziwitso komanso kulumikizana kwa sayansi.
Mbiri ya anthu ikuwonetsa kuti chidziwitso chimapititsa patsogolo ubwino wa anthu ngakhale kuti nthawi zina chimakhala ndi zotsatira zabwino. Kafukufuku amakwaniritsa zosowa za anthu kuphatikizapo chitetezo, kuyang'anira ndi kukula kwachuma ndipo amathandizira pakukula kokhazikika. Koma chiyenera kukhala chodalirika kudzera mu machitidwe ake, kuwonekera poyera kwa kulankhulana komanso kuyankha. Sayansi siyenera kukhala yopanda kanthu poyankha zovuta zakunja kapena zovuta zake zamkati. Pali gawo lokulirapo la sayansi yolumikizirana, psychology ya anthu ndi sayansi ya chidziwitso pothandiza kudziwa momwe sayansi imasungira mbiri yake yodalirika. Kampani ya sayansi iyenera kuganiziranso njira zake zodzilamulira, zolimbikitsa, ndi mgwirizano kuti ikhalebe yokhoza kupereka chidziwitso chodalirika komanso chofunikira pagulu.
Tsogolo la sayansi limadalira luso lake losintha zinthu kuti zigwirizane ndi momwe zinthu zilili, kugwiritsa ntchito njira zosiyanasiyana zopangira chidziwitso, ndikusintha zinthu zolimbikitsa ndi ulamuliro kuti sayansi ipitirize kutumikira anthu ngati bizinesi yodalirika, yothandiza komanso yofikirika padziko lonse lapansi.
Chithunzi ndi Zithunzi za Getty za Unsplash+
Blog iyi, yokonzedwa ndi bungwe la International Science Council (ISC) ndi Frontiers Policy Labs, ndi gawo la 'Ulamuliro watsopano wa sayansi m'zaka za m'ma 21'' Mndandandawu umagwira ntchito ngati malo okambirana olimbikitsa utsogoleri wamaganizo pa tsogolo la ulamuliro wa sayansi. Posiya maphunziro okhwima a zamaphunziro, ntchitoyi imabweretsa pamodzi mawu otsogola padziko lonse lapansi kuti apereke malingaliro akuthwa, oyambitsa koma ozikidwa pa umboni komanso owonera zam'tsogolo. Pochita izi, ikufuna kuthandizira kufotokozera chitsanzo cha ulamuliro cholimba, chophatikiza komanso chowonekera bwino chomwe chili ndi zida zothanirana ndi mavuto amtsogolo.
Onani positi yoyambirira Pano.
Werengani zambiri zokhudza zokambirana za mgwirizano wa kuipitsa pulasitiki 
Werengani zambiri zokhudza Imbani kuti mupeze mlangizi: Woyimira ISC ku Geneva | tsiku lomaliza: 26 Okutobala Werengani zambiri zokhudza Pulogalamu ya ISC-CAST yayambitsa maphunziro atsopano a AI ndi kafukufuku wokhudzana ndi kulankhulana kwa ofufuza azaka zoyambirira ndi zapakati pa ntchito. 
