Kutseka Mipata ya Kutha kwa Pulasitiki: Zochita Zotengera Sayansi pa Mapangano Ogwira Ntchito

Blog iyi ndi gawo la mndandanda wa ISC wokhudza kuipitsidwa kwa pulasitiki ndi Gawo Lachiwiri la Komiti Yokambirana ndi Maboma Osiyanasiyana pa Kuwonongeka kwa Pulasitiki.

Pulasitiki yachita mbali yofunika kwambiri pa chitukuko cha anthu. Komabe, kasamalidwe koyenera - makamaka kumapeto kwa moyo wake - sikunafanane ndi kuchuluka kwake. Zotsatira zake, kuipitsa pulasitiki kwakula kwambiri padziko lonse lapansi ndikuwononga anthu ndi chilengedwe. Izi zikuyenera kuthetsedwa, ndipo anthu padziko lonse lapansi tsopano akusonkhana kuti afotokoze tsatanetsatane wa mgwirizano wamtsogolo wokhudza kuipitsa pulasitiki. Pankhani ya kukhazikitsa, pali mipata ingapo mumgwirizano wapulasitiki wotere, ndipo kuthetsa mipatayi kumafuna khama la anthu ambiri. Pachifukwa ichi, gulu la sayansi limagwira ntchito yofunikira pothandizira kukonza deta ndi kuyang'anira luso lachidziwitso chisanachitike pangano la pulasitiki lamtsogolo.

Pokhazikitsa chida chomangirira mwalamulo padziko lonse lapansi kuti athetse kuipitsidwa kwa pulasitiki, gulu la sayansi lili mu zokambirana za kusintha kwa machitidwe kuti athetse zomwe zimayambitsa kuipitsa kwa pulasitiki. Machitidwe otere amayenera kuthana ndi kupezeka ndi kufunikira kophatikiza kuchepetsa kugwiritsa ntchito pulasitiki kwamavuto komanso kosafunikira ndikusintha kwamisika kupita ku kuzungulira kwa mapulasitiki. Izi zitha kutheka popititsa patsogolo masinthidwe atatu ofunika - kugwiritsanso ntchito, kubwezeretsanso, kukonzanso ndikusinthanso - ndikuchitapo kanthu kuthana ndi cholowa choipitsa pulasitiki "[1]. Kumvetsetsa momwe zinthu zilili pano komanso kutsata zomwe zikuchitika kumafuna kuwunika ndi kusanthula ma pulasitiki pa moyo wonse wa mapulasitiki. Kuyang'anira ndi kupereka malipoti m'mayiko ndi mayiko ndikofunika kwambiri kuti agwiritse ntchito bwino chida chilichonse chomangirira kuti athetse kuipitsidwa kwa pulasitiki. Komabe, pakadali pano, mayiko angapo omwe akutukuka kumene ku Asia ndi Pacific akukumana ndi malire pakutha kwawo kuyang'anira ndikupanga mapulasitiki ndi mankhwala okhudzana ndi pulasitiki.

Zina mwa zoletsedwazi ndi izi:

• Kusowa Zomangamanga: Mayiko ambiri aku Asia omwe akutukuka kumene atha kukhala opanda zida zofunikira zowunikira komanso kupereka malipoti azinthu zamapulasitiki pamtengo wamtengo wapatali komanso kuipitsa. Izi zikuphatikizapo malo ochepa a labotale, zida zowunikira, ndi ogwira ntchito ophunzitsidwa bwino. Kusakwanira kwa zomangamanga kumalepheretsa kusonkhanitsa, kusanthula, ndi kumasulira deta yowunikira.[2]^,[3]
• Ndalama Zochepa: Mavuto azachuma angalepheretse kukhazikitsa ndi kukonza mapologalamu owunika ndi kupereka malipoti. Kupeza zida zapamwamba zowunikira, kuyesa zitsanzo pafupipafupi, ndi kusanthula zitsanzo kungakhale kokwera mtengo. Kuonjezera apo, chuma chochepa chikhoza kulepheretsa kugawidwa kwa ndalama ku ntchito yowunikira ndi kupereka malipoti, zomwe zimapangitsa kuti deta isasonkhanitsidwe ndi kusanthula deta. Zinthu izi zimakhudza kwambiri kupezeka kwa data ya FAIR (Yopezeka, Yopezeka, Yogwirizanitsa, ndi Yogwiritsidwanso Ntchito).[4]^,[5]
• ukatswiri ndi Maphunziro: Pakhoza kukhala kupezeka kwapang'ono kwa asayansi aluso, akatswiri, ndi ofufuza omwe ali ndi ukatswiri pakuwunika kwa pulasitiki. Kuti muchepetse mipata yachidziwitsochi, chidziwitso chaukadaulo ndi mapulogalamu ophunzitsira adzafunika kuti apange njira zofananira, kutanthauzira kolondola kwa deta, ndi njira zowunikira bwino.
• Kasamalidwe ka Data ndi Kugawana: Kuyang'anira ndi kupereka malipoti mogwira mtima kumafuna machitidwe amphamvu owongolera deta kuti asunge, kusanthula, ndi kugawana zambiri. Komabe, mayiko ambiri omwe akutukuka kumene angakhale alibe maziko ndi njira zoyendetsera bwino deta. Kuonjezera apo, kusakwanira kwa njira zogawana deta ndi ndondomeko zingalepheretse mgwirizano ndi kupanga mapulogalamu owonetsetsa bwino.
• Chidziwitso Chochepa ndi Maphunziro: Kudziwitsa anthu komanso maphunziro okhudza kuyipitsa kwa pulasitiki ndi zotsatira zake zitha kukhala zochepa m'maiko ena omwe akutukuka kumene ku Asia. Izi zitha kupangitsa kuti anthu amdera lanu asatengerepo mbali pakuwunika zomwe zikuchitika.
• Zowongolera: Zowongolera zofooka kapena zosakwanira zimatha kulepheretsa kutsatiridwa kwa mfundo ndi malamulo okhudzana ndi kuyang'anira kuwonongeka kwa pulasitiki. Mayiko omwe akutukuka kumene angakhale alibe malamulo omveka bwino komanso njira zoyendetsera zinthu, zomwe zimapangitsa kuti zikhale zovuta kuyang'anira ndi kulamulira kagwiritsidwe ntchito ndi kutaya mapulasitiki moyenera.
• Kuchuluka ndi Kusiyanasiyana kwa Kuipitsa kwa Pulasitiki: Mayiko omwe akutukuka kumene ku Asia nthawi zambiri amakumana ndi zovuta zazikulu chifukwa cha kuchuluka komanso kusiyanasiyana kwa kuwonongeka kwa pulasitiki. Madera a m'mphepete mwa nyanja, mitsinje, ndi madera okhala ndi anthu ambiri atha kukhudzidwa makamaka. Kuyang'anira malo ochuluka ngati amenewa ndi magwero osiyanasiyana oyipitsa kumafuna chuma chambiri ndi kuthekera koyenera.

Kuthana ndi mipata ndi zolephera izi kumafuna njira yamitundu yambiri, kuphatikiza kulimbikitsa mphamvu, kuyika ndalama muzomangamanga ndiukadaulo, kukonza mfundo, ndi kampeni yodziwitsa anthu. Mgwirizano wapadziko lonse lapansi, ndikugawana chidziwitso, m'maiko ndi mabungwe amathanso kutenga gawo lofunikira pothandizira zowunikira m'maiko omwe akutukuka aku Asia. Kuphatikiza apo, gulu la sayansi lili ndi kuthekera kofunikira kuti athandizire kuthana ndi zolephera zomwe zili pamwambazi. Maudindowa ndi awa:

1. Kafukufuku ndi Chitukuko Kumbali yakumtunda kwa moyo wa mapulasitiki: mapulasitiki ndi mankhwala okhudzana ndi pulasitiki ayenera kuzindikiridwa ndikufotokozedwa mu unyolo wamtengo wapatali. Ngakhale kuti mayiko amene akutukuka kumene si opanga pulasitiki akuluakulu, amatumiza kunja zinthu zapulasitiki ndi ma pellets komanso kuitanitsa zinyalala za pulasitiki za mayiko ena. M'nkhaniyi zambiri zazinthu zapulasitiki ndizofunika kwambiri kuti katunduyo akhale ndi thanzi, chitetezo, komanso kubwezeretsedwanso. Izi zimafuna deta yokwanira[6]. Kenako kuyang'anira mbali yakumunsi (kutha kwa moyo), kafukufuku wasayansi wochulukirapo akufunika kuti amvetsetse bwino magwero, tsogolo, kuwonekera, ndi zotsatira za kuipitsidwa kwa pulasitiki ndi mankhwala okhudzana ndi pulasitiki m'chilengedwe. Gulu la sayansi limatha kufufuza za kukhalapo ndi kuchuluka kwa mankhwala okhudzana ndi pulasitiki m'madzi, nthaka, mpweya, ndi biota. Kudziwa bwino za khalidwe ndi zotsatira za kuipitsidwa kwa pulasitiki kudzakhala kofunikira kuti zidziwitse zisankho za ndondomeko ndikukhazikitsa njira zowunikira.
2. Kupititsa patsogolo Njira ndi Kuthandizira Kusintha: Gulu la asayansi litha kupanga njira zofananira ndi ndondomeko zowunikira ndi kupereka malipoti apulasitiki ndi mankhwala okhudzana ndi pulasitiki. Izi zikuphatikiza njira zosonkhanitsira zitsanzo, njira zowunikira, ndi njira zotsimikizira zabwino zomwe ziyenera kutsatiridwa padziko lonse lapansi. Asayansi akuyeneranso kuganizira zopanga umisiri watsopano wowunikira ndi kupereka malipoti ndi zida, monga masensa ndi njira zowonera patali kuti zithandizire kuwunika momwe zinthu zilili.
3. Kupanga luso ndi Maphunziro: Gulu la asayansi litha kutengapo gawo lofunikira pakukulitsa luso popereka maphunziro ndi kutumiza chidziwitso kwa ofufuza, akatswiri, ndi opanga mfundo. Izi zingaphatikizepo kukonza zokambirana, masemina, ndi mapulogalamu ophunzitsira kuti apititse patsogolo luso laukadaulo lokhudzana ndi kuwunika ndi kupereka malipoti apulasitiki. Pokulitsa luso la m'deralo, asayansi atha kupatsa mphamvu anthu omwe ali m'deralo kuti azichita ntchito zowunikira, kusanthula deta, ndi kutanthauzira zotsatira.
4. Kusanthula kwa Data ndi Kutanthauzira: Gulu la asayansi lili ndi kuthekera kofunikira pakusanthula ndi kutanthauzira deta, kulola kuyang'anira ndi kusanthula deta komanso kupanga zidziwitso zozikidwa pachowonadi. Zochita zoterezi zidzakhala zofunikira pakuzindikiritsa zochitika, malo omwe ali ndi malo otentha, ndi machitidwe a kuipitsidwa kwa pulasitiki ndikuwunika kuopsa kwa mankhwala okhudzana ndi pulasitiki. Gulu la asayansi litha kuthandizanso opanga mfundo ndi maulamuliro oyenerera kuti amvetsetse bwino kufunika kowunika zomwe zili zofunika kuti asankhe mwanzeru kuti achepetse kuipitsidwa kwa pulasitiki.
5. Thandizo la Ndondomeko ndi Kulengeza: Gulu la asayansi litha kuthandizira pakupanga mfundo ndi zoyeserera popereka umboni ndi malingaliro asayansi. Atha kuchita nawo mwachangu ndi opanga mfundo, mabungwe aboma, ndi mabungwe omwe siaboma kuti adziwitse anthu za kuwononga chilengedwe komanso thanzi la kuwonongeka kwa pulasitiki. Polimbikitsa mfundo ndi malamulo ozikidwa pa umboni, gulu la asayansi litha kuthandizira kupanga njira zogwirira ntchito zowunika ndikuwongolera kuipitsidwa kwa pulasitiki.

Pomaliza, gulu la asayansi lili ndi gawo lofunikira pakukulitsa luso lowunika komanso kupereka malipoti apulasitiki ndi mankhwala okhudzana ndi pulasitiki m'maiko omwe akutukuka kumene ku Asia ndi kupitirira apo. Ukatswiri wawo pakufufuza, kukonza njira, kulimbikitsa mphamvu, kusanthula deta, ndi kuthandizira kwa mfundo ndizofunikira kuthana ndi zovuta zomwe zimakhudzidwa ndi kuipitsidwa kwa pulasitiki ndikulimbikitsa njira zokhazikika, kuphatikiza zolowetsa ku mfundo za sayansi. Udindo wa gulu la sayansi udzakhala wofunikira popanga mgwirizano wamphamvu padziko lonse lapansi wothana ndi kuipitsidwa kwa pulasitiki ndikudziwitsanso zomwe zidzachitike. Zomwe zili pamwambazi ziyenera kuganiziridwa pasanathe mgwirizano uliwonse kuti zitsimikizire kuti mphamvu zofunikira kuti zitheke bwino zikhalepo pokhapokha mgwirizano wa ndale wakwaniritsidwa.

[1] UNEP Kuzimitsa Tap: Momwe dziko lingathetsere kuyipitsa kwa pulasitiki ndikupanga chuma chozungulira. https://www.unep.org/resources/turning-off-tap-end-plastic-pollution-create-circular-economy 

[2] Abeynayaka et al., (2022). Lipoti Lowunika Zofunikira Zophunzitsira (TNA): Kuwunika kwa Microplastic Monitoring ndi Umboni Wokhazikitsidwa ndi Umboni ku Sri Lanka. https://www.iges.or.jp/en/pub/tna-sri-lanka/en

[3] Kieu Le et al., (2022). Lipoti Lowunika Zofunikira Zophunzitsira (TNA): Kuwunika kwa Microplastic Monitoring ndi Umboni Wotengera Umboni ku Vietnam. https://www.iges.or.jp/en/pub/tna-vietnam/en

[4] Jenkins, Tia, et al. "Zomwe zikuchitika pano za kafukufuku wokhudzana ndi kuwonongeka kwa microplastic: zomwe zikuchitika komanso magwero azinthu zotseguka." Malire mu Sayansi Yachilengedwe (2022): 824.

[5] Wilkinson, MD, Dumontier, M., Aalbersberg, IJ, Appleton, G., Axton, M., Baak, A., et al. (2016). Mfundo Zotsogola za FAIR za Sayansi Yoyang'anira Data ndi Utsogoleri. Sci. Deta 3, 160018. doi:10.1038/sdata.2016.18

[6] UNEP Kuzimitsa Tap: Momwe dziko lingathetsere kuyipitsa kwa pulasitiki ndikupanga chuma chozungulira. https://www.unep.org/resources/turning-off-tap-end-plastic-pollution-create-circular-economy 

Chonde yambitsani JavaScript mumsakatuli wanu kuti mumalize fomuyi.

Dziwani zambiri zamakalata athu

Imeli *

YOTSATIRA

Imeli *

dzina *

Choyamba

Pomaliza

Kodi mungakonde kulandira makalata ati? *

• Kalata Yolengeza Nkhani: ISC Monthly
• Sayansi Yochepetsera Zowopsa za Masoka
• Sayansi ku UN Community zosintha
• Sayansi yotseguka
• ISC Job Alerts
• Zosintha zachigawo: Latin America ndi Caribbean
• Zosintha zachigawo: Africa
• Zosintha zachigawo: Asia Pacific

Zilolezo Zogwiritsa Ntchito Data *

• Muli ndi chilolezo changa kunditumizira imelo

Mutha kusintha malingaliro anu nthawi ina iliyonse podina ulalo wodzichotsa m'munsi mwa imelo iliyonse yomwe mumalandira kuchokera kwa ife, kapena potilembera pa [imelo ndiotetezedwa].

Werengani zambiri zokhudza mfundo zathu zachinsinsi: mfundo zazinsinsi.

Amamvera

Image ndi Tim Mossholder on Unsplash.